Dîroka Jinê Kurd: Xwendineke Dîrokî–Civakî

“Jina Kurd tu caran li kêlekê dîrokê nebûye, lê di nav dîrokê de bûye; rêberî kiriye, dîrok nivîsandiye û di her qonaxê de cihê xwe pênase kiriye.”

 

Pêşgotin

Lêkolîna li ser jinên Kurd di dîrokê de wek dergehêk e ji bo fêmkirina guherînên civakî û siyasî di civaka Kurdî de. Jin rolek girîng hebûne di rêberiya siyasî, hilberîna çandî û têkoşîna civakî de. Her çiqas di hin qonaxan de belgeyên kêm in, lê agahiyên heyî nîşan didin ku jin roleke çalak hebûye.

 

Yekem: Serdema Îslamî – hebûna jin di desthilatdariyê de

 

* mudîfa Xatun: wek yek ji nimûneyên girîng yên jinan di serdema navîn de, di serdema desthilata Eyûbiyan de (1236–1242) li Heleb desthilatdar bû. Ev nimûne nîşan dide ku jin dikarin bigihîjin serweriya siyasî.

 

Duyem: Sedsala 19 – pêşketina perwerde û çand

* Mestûre Erdalan (nêzîkî 1805–1847) yek ji yekem jinên Kurd bû ku dîrok nivîsandiye û dîroka mîrnişîna Erdalan tomar kiriye.

 

* Hapsa Xan (1870–1953) roleke girîng hebû di perwerdekirina keçan de û dibistanek taybet ji bo keçan ava kir.

 

* Adela Xanım (mirin 1931) wek rêberê civakî û siyasî di nav herêmê de nîşaneya xwedîdesthilatbûna jinê ye.

 

Sêyem: Nîvê yekem ê sedsala 20 – têkiliya bi hişmendiya siyasî

 

* Leyla Qasim (1952–1974) wek nimûneyeke têkoşînê ya siyasî hate nasîn û ji ber çalakiyên xwe hate kuştin.

 

* Sakîne Jansiz (1938–1997) di avakirina rêxistina jinan de roleke bingehîn hebû û têkoşîna jinê bi azadiya gelê Kurd girê da.

 

Çarem: Dawiya sedsala 20 – nûneriya siyasî û fikrî

 

* Leyla Zana (lêdîdayî 1961) yekem jina Kurd bû ku ket parlamentoya Tirkiyê û li dijî zilmê ziman û nasnameyê deng da.

 

* Roya Toloui di warê rojnamegerî û mafên mirovan de çalak bû û ji ber çalakiyên xwe binçavkirî bû.

 

Pêncem: Sedsala 21 – hêzkirin û maf

 

* Diana Nammi û Houzan Mahmoud wek nimûneyên jinên Kurd di warê mafên mirovan de çalak in û li dijî zordestiyê têdikoşin.

 

* Arîn Mirkan (1993–2014) wek sembola berxwedanê û qurbanîyê di şerê Kobani de hate nasîn.

 

Analîza giştî:

———————

 

Pêşveçûna rola jinên Kurd dikare li çar qonaxan bê dîtin:

 

1. Qonaxa rêberiya kevn

2. Qonaxa perwerde û zanîn

3. Qonaxa têkoşîna siyasî

4. Qonaxa nûneriya siyasî

5. Qonaxa hêzkirin û maf

 

Encam

Dîroka jinên Kurd nîşan dide ku jin ne tenê beşdar in, lê her weha avakarê civakê ne.

 

Çavkanî

McDowall, David. A Modern History of the Kurds.

Ahmed, Mohammed M.A.

Hassanpour, Amir.

Allsopp, Harriet.

Natali, Denise.

Encyclopaedia of Islam (Brill).

Encyclopaedia Kurdistanica.